2181.821 AZN 1.6102 AZN 1.7936 AZN 53.40 USD
Kim bütün gün işləyirsə, onun pul qazanmağa vaxtı olmaz.
(Con D. Rokfeller)
21.02.2017
GBP 2.881 | USD 1.6102 | CHF 1.5014 | SEK 0.1793 | NOK 0.1785 | DKK 0.2234 | CAD 1.1367 | JPY null | AUD 1.0729 | EUR 1.7936 | RUR 0.025 | TRL 0.54382 | Xam Neft 53.40 | Təbii Qaz 2.83 | Benzin 1.52 | Mazut 1.64 | Qızıl 1237.60 | Gümüş 18.02 | Mis 2.71 |

Saytımız yeniləndi

Yeni versiya üçün

Klik edin...


Petrol fiyatları ve petrol ihraç eden post sovyet ülkeleri


Ali İslam | 23-05-2016
Baxış sayı: 6647

(Qafqaz üniversitesi ve King Abdullah Petroleum Studies and Research Center tarafından yapılan dolar,petrol  ve sovyet ülkeleri konulu bir analiz.yazınn sonunda makale linkini bulabilirisniz.) 

PETROL İHRAÇ EDEN POST-SOVYET ÜLKELERİNDE PETROL FİYAT DALĞALANMALARININ ÜLKE EKONOMİ POLİTİKALARINA ETKİSİ 

Prof.Dr.Cihan Bulut

Qafqaz Universiteti

Dr. Elçin  SÜLEYMANOV

Qafqaz Universiteti

Maliye Bölümü

elsuleymanov@qu.edu.az

Doç.Dr. Fahri Hasanov

King Abdullah Petroleum Studies and Research Center

Riyadh , Saudi Arabia.

 

PETROL İHRAÇ EDEN POST-SOVYET ÜLKELERİ

       Post-Sovyet ülkeleri olan Azerbaycan, Rusya ve Kazakistan  için petrol ihraç gelirleri önemli bir gelir kaynağıdır.

       Doğal kaynak zengini olan her üç ülke  özellikle bağımsızlık sonrası dönemde önemli petrol projeleri gerçekleştirmiş ve bu projelerin hayata geçmesi ile  büyük petrol gelirleri elde etmişlerdir.

       Elde edilen bu gelirlerin ekonomik faaliyetlere kaynaklık etmesi ile uzun yıllardır bekleyen bir çok önemli sosyal ve ekonomik problemler çözüme kavuşmaya başlamıştır.

       Sosyal hayatta yaşanan bu süreç bu ülkelerin ortak özelliği olan ekonomik sistem değişiminin zorluklarını aşmada önemli olmuş, adına geçiş süreci denilen transformasyonu hızlandırmıştır. 

PETROL İHRAÇ EDEN POST-SOVYET ÜLKELERİ

       Doğal kaynak gelirlerinin kullanılması ile bazı temel problemlerin çözümü kolaylaşıp, sosyo- ekonomik yapıda değişim süreci hızlanırken istenilmeyen sonuçlar da ortaya çıkmaktadır.

       Literatüre "doğal kaynak laneti" olarak girmiş olan bu olgu üç ülkede de kendini göstermiştir.

       Ülkeler ekonomilerinde beklenenin ötesinde yapısal değişimlere gidip önemli rahatlama seviyelerine ulaşırken, kaynakların kolay elde edilmesi ve bu kolaylığın devam edeceği beklentisi bu ülkelerde yerinde veya etkin kullanım, tedbirli olma anlayışının oluşmasını engelleyememiştir. 

2014 Sonrası Küresel Piyasalarda Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Nedenleri ve Ülke Ekonomilerine Etkileri 

       Dünya enerji tüketiminde petrolün payı 1938'de %20.7,

       1950'de %27.7,

        1960'da %34.7,

       1970'de %44.1,

       1980'de %44.9,

       1990'da %40.5 olarak gerçekleşmiştir.

       2000 yılında %40 civarında gerçekleşen oranın

       2020 yılı itibariyle %55'in üzerinde olacağı tahmin edilmektedir.  

Küresel Enerji Üretiminin Kaynaklara Göre Dağılımı

  

 

Küresel Petrol Talep ve Arzı

  

 

Küresel Piyasalarda Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Nedenleri ve Ülke Ekonomilerine Etkileri

       Dünya toplam üretim miktarı son 10 on  yılda (2004–2014) %16 artmış olan petrolün yaklaşık %25'i ABD tarafından tüketilmektedir.

        OECD ülkelerinin tüketimdeki payı %60’ın üzerindedir.

       Dünya Enerji Konseyi'nin tahminlerine göre 2040–2060 yılları arasında, dünya petrol rezervleri tükenecektir.

       Yakın gelecekte arzın talebi karşılayamaması tehlikesinin söz konusu olması, petrol piyasasında rekabeti arttırmaktadır.

       Dünya petrol rezervlerindeki azalma, mevcut alanların daha iyi işletilmesi ve yeni rezerv alanlarının bulunması ile dengelenmeye çalışılmaktadır.Bu doğrultuda petrol piyasasındaki rekabet kısmen Hazar petrolleri üzerinden devam etmekte

 

Ham Petrol Fiyatları(varil başı $)

 

   

2015 Yılı İtibarıyla GSYİH’daki  Payına Göre Başlıca Enerji İhracatçısı Ülkeler 

  

 

2014 Sonrası Küresel Piyasalarda Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Nedenleri

·         2015 yılında küresel petrol üretimi, küresel tüketimin iki katından fazla olması

·         OPEC ülkelerinin petrol fiyatlarınının oluşmasında etkilerinin azalması

·         Amerika’nın  ard arda 3 yıl dünyadaki en büyük petrol üretim artışını gerçekleştirmesi

·         Dünyanın ikinci en büyük petrol tüketicisi olan Çin ekonomisindeki yavaşlama ve ABD de   FED’in para politikası etkisiyle ABD dolarının değer kazanması

  

Başlıca Petrol Üreten Ülkelerin Bütçe Dengesi İçin Zaruri Olan Başa Baş Petrol Fiyatı 

 

  

Petrol İhraç Eden Post -Sovyet Ülkelerinin Ekonomik Yapısı 

       Yeni ekonomik sistemde önemli enerji kaynaklarına sahip olan Rusya, Kazakistan ve Azerbaycan kendine özgü enerji politikaları izlemeye başladılar

       Bu politikalar sonucunda büyük kazançlar elde etmişler

       Bu kazançların bir kısmı yeniden enerji sektörüne yatırılsa da, önemli bir kısmı nüfusun yaşam kalitesinin artırılmasına yönelik projelere yönlendirilmiştir.

       Nüfusun sosyo-ekonomik gelişimi bu kaynaklardan elde edilen gelirlerin harcanma şekli ile doğrudan irtibatlıdır.

        Enerji kaynaklarının ihracı ülke GSMH artırdığından adam başına gelir artışına neden olmakta, insanların harcama imkanlarını artırmaktadır.  

Rusya Federasyonunun ekonomik yapısı

       Rusya ekonomisi  GSYİH'ya göre dünyanın en büyük dokuzuncu ülkesi

        Satın alma gücü paritesine göre   altıncı ekonomisidir.

       Dünyanın en büyük doğal gaz ve petrol üreticisidir. 

        İhracatının %80'inden fazlasını petrol, doğal gaz, metaller ve keresteler oluşturmaktadır. 

       2003 yılından bu yana, iç pazarın önemli ölçüde güçlenmesiyle doğal kaynakların ihracatının ekonomik önemi azalmaktadır. 

Rusya'nın İhraç Yapısı(2015)

  

   

Rusya Merkez Bankası'nın döviz rezervleri, Rus Rublesi/USD kuru ve petrol fiyatları 

 

   

Rusya Döviz Rezervi Ve Varlık Fonu Toplamı 

  

Rusya Döviz Rezervi

       Petrol ihracatından elde edilen kazancı 1999'da 12 milyar $ olan Rusyada  döviz rezerv miktarı 1 Aralık 2013'de 697.3 milyara çıkarak Rusya'yı dünyanın üçüncü büyük döviz rezervine sahip ülke  haline getirmiştir.

       Fakat daha sonra dünya piyasalarında petrol fiyatlarının düşmesi bu rezervin yüzde 40 oranında değer kaybetmesine neden olmuştur  

Kazakistanın Ekonomik Yapısı

       Kazakistan, kendi doğal kaynaklarına ve ekonomik gücüne göre Orta Asya'da önemli bir mevkide bulunmaktadır.

       Kendi kaynaklarına göre dünyada tercih edilen ülkelerden birisidir.Dünyadaki kromun %26’sı, altının% 20'si, uranyumun  %17’si Kazakistan'dadır.

       Çinko ve volfram kaynakları açısından dünyada birinci, gümüş, uranyum, kurşun ve krom madenleri bakımından ikinci; bakır rezervleri bakımından üçüncü sırada yer almaktadır.

       Ülkede 1200’den fazla mineral kaynak çeşidini barındıran yaklaşık 500 maden yatağı bulunmaktadır.

       Kazakistan petrol ve doğal gaz rezervine göre dünyada ilk on beş ülke arasında yer almaktadır.

       BP' nin Haziran 2014 Dünyanın Enerji İstatistik özetlerine göre Kazakistan küresel petrol rezervlerinin %1.8’ne, dolayısıyla 30 milyar varil petrole sahip bulunmaktadır.

 

Kazakistan GSYİH-si (2005-2014), mlr. $ 

 

  

Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Ülke Ekonomisine Etkileri

       Kazakistan bütçesinde 2005-2014 yıllarında gelirlerin ortalama olarak 74% -i vergilerle finanse edilmektedir. Vergilerin son yıllarda bütçedeki payında halen devletin  temel finans kaynağı olma işlevini taşımaktadır. 2005 yılında vergiler devlet bütçesinin% 95 sini oluşturmakta iken, 2014 yılında bu pay 62% 'e inmiş ve en düşük seviyesine ulaşmıştır.

       Vergi gelirlerinin azalması nedeniyle son yıllarda Milli Petrol  Fonu transferleri artmış bulunmaktadır. 

       Petrol Fonu’nun payı 2014 yılında ülke bütçesinin % 33’ne ulaşmış durumdadır.Oysa, "Norveç Modeli" esas alınarak 2000 yılında kurulan Milli Fon’dan bütçeye yapılan ilk transfer bütçenin sadece %7’sini teşkil etmekteydi.Bu transferlerin artışında petrol-gaz sektöründeki gelirlerin artmasının da önemli payı bulunmaktadır.Son yıllarda petrol ve gaz sektörünün GSYİH içindeki payı artarak % 20’ den fazlaya ulaşmıştır. 

Kazakistanın Ekonomik Yapısı

       Petrol üretiminin 2020’e kadar 92 milyon tona ulaşması beklenen doğal kaynak zengini Kazakistan, yeni yüzyılın ilk 10 yılında bu kaynak zenginliğinin avantajlarından oldukça faydalanmıştır.

       Devlet gelirlerinin yarıdan fazlasının bu kaynaklardan karşılandığı ülkede ortalama 8.4’ün üzerinde yıllık büyüme oranı ile önemli bir ekonomik yapıya ulaşmıştır.

       Ülke ihracatının çok büyük kısmını petrol ve ana metaller oluşturmuştur. Dünya petrol fiyatlarının yüksek seyretmesinden dolayı Kazakistan dış ticaretinde fazla verme süreci yaşanmıştır. 

Ekonomik Kalkınmasına Tehtit olan Unsurlar

       Kazakistanın denizlere kapalı, tamamen kara ile çevrili coğrafik konuma sahip olması ticaretin gelişimini sınırlayan en önemli faktörlerdendir.

       Uluslararası piyasalara uzaklık, petrol dışında üretilebilecek olan malların ulaşım maliyetlerini arttırıcı etki yapmaktadır.

       Diğer yandan nüfusun az olması, iç piyasaların yetersiz kalmasına bu da petrol dışı sektörlere yönelik doğrudan yatırımları engelleyen faktörler olmakta. 

Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Ülke Ekonomisine Etkileri

       Petrol fiyatlarındaki düşüş, doğal kaynak zengini her ülkede olduğu gibi bu Kazakistanda da önemli ekonomik zorluklara neden olmuştur.

       Reel büyüme oranı 2013 yılında %6, 2014’te 4.3, seviyelerinde olmuştur Küresel ekonomide yaşanan gelişmelerle beraber Kazakistan Merkez Bankası Şubat 2014’de devalüasyon yaparak Tenge’nin değerini %18 oranında düşürmüştür (185 Tenge/ABD Doları). 

Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Ülke Ekonomisine Etkileri

       Yapılan devalüasyon yurt içi ekonomi üzerinde çok yönlü etkilere neden olmuştur.Satın alma gücü zayıflarken yurt içi tasarruflar azalmış, büyük ölçüde dış borçlanmaya dayalı olarak faaliyet gösteren şirketler ciddi zararlar etmişlerdir.

       Bankacılık kesiminde geri ödenmeyen kredilerin payı da hızla yükselmiştir. Devalüasyonun finansal piyasalarda yol açtığı olumsuz etkilere rağmen dış ticaret üzerinde oluşturduğu olumlu etkiler sonucunda ihracatın artmasıyla dış ticaret dengesinde iyileşme yaşanmıştır. 

Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Ülke Ekonomisine Etkileri

       İlgili dönemde Kazakistan Merkez Bankası’nındöviz rezervleri önemli ölçüde azalmıştır.

       Rusya ve Çin piyasalarında yaşanan olumsuz gelişmeler, petrol fiyatlarında yaşanan düşüşle Kazakistan mali piyasalarına yansıyan tesirler nedeniyle 20 Ağustos 2015’den itibaren Kazakistan Merkez Bankası serbest dalgalı döviz kuruna yönelik yeni para politikasını uygulamaya başlamıştır.

       18 aylık kuru koruma mücadelesinin bedeli yaklaşık olarak 28  milyar dolar olmuştur

       Kazak parası Tenge’nin değerini korumak için uygulanan sert para politikası ve baz faiz oranının yükseltilmesi gibi uygulamalar 2015 yılında başta sanayi üretimi olmak üzere durgunluğa neden olmuştur.

Azerbaycan'ın  Ekonomik Yapısı

       2014 yılında Azerbaycan GSYİH'sı 59 milyar manat oluşturmuştur ki, bunun%39’u  petrol-gaz sektöründen kaynaklanmıştır.

       Son 10 yılda ülke ekonomisinin büyüklüğü 7 defadan fazla artmıştır. Bu süre içinde kişi başına düşen GSYİH ise yaklaşık 6,7 kat artmıştır.

       BDT'nin ikinci güçlü ekonomisi olarak görülen Kazakistan'da bu  gösterge 6 defaya yakın olmuştur. Görüldüğü gibi Azerbaycan ekonomisi büyüme temposuna göre diğer Kafkas ülkelerini yaklaşık iki kere üstelemiş, BDT’de ilk sırada yer almıştır.

Azerbaycan'ın  Ekonomik Yapısı

       2005 yılında Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattının açılışı petrol üretimi ve ihracatını önemli ölçüde artırmıştır ki, bu da ekonomiye büyük miktarda gelir akışı demekti.

       Bu olay ülke ekonomisinin yapısında köklü değişikliğe neden olmuştur.

       Yıllar üzere petrol gelirlerinin artması devlet bütçesinde kendisini 2008 yılında daha keskin bir şekilde göstermiştir.

       2008 yılında bütçeye Azerbaycan Petrol Fonundan transferler 4 defadan fazla artmış ve bu da devlet gelirlerinde gözle görülür derecede sıçrayışa neden olmuştur

Azerbaycan'ın  GSYİH-si (2005-2014), mlr. $

  

Azerbaycan'ın  Ekonomik Yapısı

       2015 yılının sonuçlarına göre Azerbaycan'da tahmini yetmiş milyar dolar olan  GSYİH’nın %38.5’i, genel ihracatın %93.5’i, bütçe gelirlerinin %66’sı, toplam yatırım harcamalarının %33.9’u petrol sektörünün payına düşmektedir.

       Petrol – doğal gaz üretiminin ve ihracatının artması, dünya piyasasında petrol fiyatının yükselmesi ülkeye büyük petrol paralarının dahil olmasına yol açmıştır.

       2004 yılında petrol üretimi 15.6 milyon ton iken, 2010 yılında en yüksek noktasına yani 50.8 milyon tona ulaşmıştır.Petrol üretimi yükselen trendle 2010 yılından azalmağa başlamıştır

       Bu oran 2010 yılında Azerbaycan'da petrol üretiminin en yüksek sınırı olup  (50.8 mln.ton), GSYİH’nın büyüme oranı %5, GSMH içinde petrol sektörünün payı %56 teşkil etmiştir. Petrol hasılasının azalması ve 2014 yılının sonlarından itibaren petrol fiyatlarının yaklaşık 2 kat aşağı inmesi GSYİH’nın artış temposunda da kendini göstermiştir. 

2004-2014 yıllarında Azerbaycan'da  petrol üretim  hacmi (milyon ton)

 

 

 

 

 

 

 

Rusya Federasyonunu, Kazakistan ve Azerbaycanın 2009-2016 yıl bütçe gelirleri (milyon USD) ve yıllar üzere artış oranı (%) 

 

 2014-2016 Yıllarında Petrol Fiyat Düşüşünün Ülkelerin Para Değerine Etkisi

 DIŞ BORC (GSYİH ORANI 12.5 %)

Petrol Fiyatlarındaki Düşüşün Ülke Ekonomisine Etkileri

       Dünya piyasalarında ham petrolün satış fiyatının 30-50 dolar seviyesine düşeceğini dikkate alınarak, 2016-2019 yılları için kamu ve konsolide bütçe temel yönleri ve öncelikleri; iyimser (60 dolar olursa), taban (50 dolar olursa) ve kötümser (40 dolar olursa) senaryoları hazırlanmıştır.2003-2016 yıllarında Petrol Fonu'ndan devlet bütçesine yapılan transferlerin toplam tutarı seksen milyar manattan fazla olmuştur. Genellikle bu transferin hacmi 2016 yılına kadar bütçenin yarıdan fazlası olmuştur. 2016 yılı bütçesinde petrol fiyatlarının azalmasından dolayı bu transferin hacmi önceki yıllardan% 50 azalarak yedi milyar manat, yani yaklaşık 5 milyar dolar olmuştur.

SONUÇ

       Hem ekonomilerinin benzer yapısı, hem de petrol gelirlerinin ülke ekonomilerinin lokomotifi olmasından dolayı, 2014 yıldan itibaren petrol fiyatlarındaki düşüş her üç ülke içinbir yandan benzer sonuçlu ekonomik olaylara neden olurken diğer yandan gelecek dönemlerin önemli bir tehdit  unsuruolmaya başlamıştır.

       Bu olumsuz ortamda reel sektör faaliyetleri önemli kayıplar yaşamıştır. Birçok finansal kurum faaliyetini devam ettirmekte zorlanmış veya kapanma durumuna gelmiştir.

       Finans, inşaat ve diğer hizmet sektörleri başta olmakla bütün sektörlerde yaşanan bu olumsuzluklarla üç ülke ekonomisi daralmaya başlamıştır.

SONUÇ

       Rusya, Kazakistan ve Azerbaycan'ın  ülke ekonomileri hacim açısından birbirinden çok farklıdır. Rusya bütçe gelirleri, ekonomisinin ve alan boyutunun büyüklüğü nedeniyle diğer iki ülkeden oldukça farklıdır. 2014 yılında Rusya’nın bütçe gelirleri 532 milyar dolarken, Kazakistan ve Azerbaycan bütçe gelirleri sırasıyla 31 ve 17 milyar dolar civarında olmuştur. Finans krizinden sonra her üç ülkenin bütçe gelirlerinin artış hızı düşmüş, 2013 yılında Azerbaycan bütçe gelirlerinde% 13'lük bir artış olurken, Kazakistan bütçe gelirleri% 11 azalmış, Rusya bütçe gelirleri ise toplamda % 3 artmıştır. 2014 yılında ise Azerbaycan bütçe gelirlerinde % 6 azalma olurken, Rusya Federasyonu ve Kazakistan'da artış görülmüştür.

SONUÇ

       Petrol fiyatlarının seyrinin yanı sıra Ukrayna’ya ilişkin gelişmeler, 2015 ve 2016 yıllarında Rusya ekonomisinin performansına yönelik belirsizlikleri artırmaktadır. Rusya Merkez Bankası’nın faiz oranlarını artırmasına ve iç talepte beklenen daralmaya rağmen rubledeki değer kaybı ithal ürünlerin fiyatlarını artırması nedeniyle enflasyon 2014 sonunda %9,2 ve 2015 sonunda %11,2’ye yükselmiştir

Petrol Fiyat Düşüşünün Ülkelerin Ekonomilerine Olumsuz Etkisini  Önleme İçin Gereken Ekonomik Adımlar

1.Her üç ülke ekonomi sektörlerini acilen çeşitlendirmelidir2.Vergi sistemlerinde  islahatlara gedilmeli ve kayıt dışı ekonomilerini maksimum azaltmalıdırlar 3.Ülkelere yabancı sermaye çekilmesi için gerekli adımlar acilen atılmalıdır 4.Sermayedarlar için elverişli yatırım İklimi ve teşvik sistemi oluşturulmalıdır 5.Askeri harcamalar azaltılmalıdır 6.Ülkelerin ihraç yapısı çeşitlendirilmelidir 

Petrol Fiyat Düşüşünün Ülkelerin Ekonomilerine Olumsuz Etkisini  Önleme İç Gereken Ekonomik Adınlar

       Merkezi Bankların hükümet etkisinden kurtarılarak bağımsızlığına çalışılmalıdır. Finans sektöründe rekabet ortamı oluşturulmalı. yabancı finans kurumları ülkeye gelişi teşvik edilmelidir.Her üç ülkede de devalvasyonun zararlarından dolayı kapanma durumuna gelen başta finans kurumları olmakla biznes kurumları korunmalı ve uzun müddetli devlet desteyi verilmelidir.

 

 

Yazının orjinaline buradan ulaşabilirisniz.

Səsvermə

Ən böyük xərcləriniz hansılardır?

  • Qida məhsulları
  • Tibb
  • Nəqliyyat
  • Kommunal
  • Geyim
Arxiv Gozleyin
Facebook
Twitter